Yanvar 24, 2019

Təbriz Qasımov – İlk səbəbin isbatı mövzusunda Aristotel və İbn Sinanın istifadə etdikləri iki fərqli metod.

“Tanrı” mövzusu hər zaman insanların zehin dünyasını ciddi şəkildə məşğul edən həssas mövzulardan biridir. Düşünən insanlar tarix boyu bu mövzu barəsində fərqli nəzəriyyələr, görüşlər, həll yolları irəli sürüblər. Mövzunu çox uzatmadan bu qısa yazımda sadəcə olaraq iki nümunə üzərində dayanmaq istəyirəm: Aristotel və İbn Sina! Biri qədim yunan fəlsəfəsinin, digəri isə islam fəlsəfəsinin iki parlaq siması! Bu iki filosofun ilk səbəbin isbatı mövzusunda istifadə etdikləri arqumentlərə nəzər saldıqda ortada bir-birindən fərqli iki metodun olduğunu rahat şəkildə görə bilirik. İlk öncə Aristoteldən başlayım. Aristotelin düşüncə dünyasında “ilk səbəb”in varlığının isbatında fizikanın rolu müstəsnadır. Yəni, Aristotel materiyadan hərəkət edərək metafizik həqiqət olan ilk səbəbin varlığına doğru istiqamət alır. Buna görədir ki, onun fəlsəfi sistemində fizika metafizikadan öndə dayanır. Aristotelə görə kainat başdan-ayağa maddə və formadan təşkil olunmuşdur. Maddə- potensiallıq (qüvvə), forma isə aktuallıq (feliyyət) halıdır. Maddə özü etibarilə yalnızca potensiallıqdan ibarətdir, heç bir formaya sahib deyildir. Sadəcə olaraq onda olan bu potensiallıq, onun fərqli formalara düşməsi üçün zəmin yaradır. Yaxşı, burada sual yaranır ki, əgər maddə özlüyündə heç bir formaya sahib deyilsə və sadəcə olaraq potensillıqdan ibarətdirsə, bəs o zaman maddənin müəyyən formalara düşməsi necə baş verir?. Məlum məsələdir ki, bu iş özbaşına olmur. Yəni, istənilən maddə forma qazanmaq üçün müəyyən proseslərdən keçməlidir. Aristotel məhz bu məqamda “hərəkət” prinsipini ortaya atır. Deyir, bir şeyin maddə halından forma halına düşməsi üçün ortada mütləq şəkildə hərəkət olmalıdır. Әlbəttə, hərəkət dedikdə burada bizim səthi formada anladığımız məna nəzərdə tutulmur. Ümumi kütlə hərəkət deyən zaman bunu bir yerdən başqa bir yerə istiqamət almaq mənasında başa düşürlər. Halbuki, fəlsəfədə hərəkət deyilərkən daha geniş məna nəzərdə tutulur. Bilmirəm nə qədər dəqiq alınar, fikrimcə fəlsəfi mənada hərəkətin qarşılığı olaraq “təkamül” məfhumunu göstərmək olar.  Aristotelə görə maddə hərəkət sayəsində potensial haldan çıxaraq forma qazanmağa başlayır. Məsələn, toxum kimi. Toxum- hələ ki, heç bir formaya sahib deyil, amma, fərqli formalara düşə bilmək potensialına sahibdir. Yəni, toxum- hərəkət (təkamül) sayəsində ağac, bitki, ot, meyvə-tərəvəz və s kimi formalar qazana bilər. Deməli ortada olan bu proseslər hərəkətin hesabına baş tutur. Aristotelə görə bu hərəkət bir nöqtədə son tapmalıdır. Yəni, bu hərəkətin sonsuza dək davam etdiyini qəbul edə bilmərik. Belə olarsa o zaman “sonsuzluq” (təsəlsül) problemiylə üzləşəcəyik. Çünki, sonsuzluq problemi hər şeyi alt-üst edir, paradoksa səbəb olur, ümumiyyətlə yoxluğa doğru sürükləyir. Bunu izahı şübhəsiz əlavə vaxt və yazı tələb edir ki, bura yeri deyildir. Xülasə, Aristotelə görə kainatda müşahidə etdiyimiz bu hərəkətin sonda dayandığı bir varlıq olmalıdır. Həmin varlıq hərəkətdən ehtiyacsız və uzaq olmalıdır. Çünki, hərəkətin mənşəyi odur. Әgər həmin varlığın özü də hərəkətə möhtac olarsa deməli onun özündə də potensialllıq gizlənib. Bu nəticə isə bizi yenə də sonsuzluq problemiylə üz-üzə qoyacaq. Deməli, sonsuzluq problemindən qurtulmaq üçün mütləq bir sonda dayanmalıyıq.

Burada həmin ilk varlığın digərləriylə yanaşı özü üçün də hərəkət mənbəyi olduğunu fərz etməkdə nə kimi məntiqi qəbahət var görəsən? Yəni, digər varlıqlar kimi ilk varlıq da hərəkətə (təkamülə) ehtiyac duyur, sadəcə olaraq digər varlıqların ehtiyacını ilk varlıq təmin etdiyi halda, öz ehtiyacını özü təmin edir desək, belə bir görüş nə dərəcədə məqbuldur?

Aristotelin irəli sürdüyü hərəkət prinsipiylə bu irada qane edici cavab tapmaq bir qədər çətindir. Hərəkət prinsipi bizə sadəcə olaraq hər şeyə hərəkət bəxş edən ilk mühərrikin var olduğunu isbatlayır. Amma, bu ilk mühərrikin özü təkamülə möhtacdırmı, yoxsa deyilmi, bu ilk mühərriklə yanaşı hərəkətə ehtiyac duymayan başqa varlıqlar varmı, yoxmu, bu qəbildən olan suallara Aristotelin nəzəriyyəsilə tam qane edici cavab tapmaq bir qədər çətin görünür.

İndi də gələk İbn Sinanın irəli sürdüyü nəzəriyyəyə! Aristoteldən fərqli olaraq İbn Sina ilk varlığın həqiqətini materiya və onun xassələri üzərindən hərəkət edərək axtarmağa çalışmır. İbn Sina məsələyə bir başa “varlıq” üzərindən daxil olur. Deyir, varlığın gerçəkliyi inkar olunmaz bir həqiqətdir. Bunu inkar etmək heç bir şəkildə mümkün deyildir. Әks təqdirdə bu gerçəkliyi inkar etməklə skeptist (şübhəçi) mövqe sərgiləmiş olarıq. Deməli, varlıq gerçəkdir. İbn Sina daha sonra varlıq üzərində mülahizələr yürütməyə başlayır. Deyir varlıq iki haldan xaric deyildir: ya onun varlığı mümkündür (sonradan yaranan varlıqlar kimi), ya da ki, vacibdir (varlığı zəruri, əzəli və əbədidir)! Әgər vacib varlıqdırsa deməli nəticə hasil olub. Yox, əgər mümkün varlıqdırsa o zaman bu mümkün varlıqlar sonda vacib olan varlıqda son tapmalıdır. Әks təqdirdə sonsuzluq problemiylə üzləşəcəyik ki, bu prinsipin yanlış olduğunu yuxarıda qeyd etdim. Deməli, vacib varlığın mövcudluğu zəruridir.

Gördüyünüz kimi Aristotel və İbn Sinanın ilk səbəbin varlığını isbat etmək üçün irəli sürdükləri nəzəriyyələr arasında ciddi fərqlər vardır. Aristotel materiya və onun əsas xassəsi olan hərəkət prinsipi üzərindən ilk səbəbin varlığını isbata çalışdığı halda, İbn Sina bunlara ehtiyac duymadan birbaşa varlıq üzərində mülahizələr yürütməklə vacib varlığın həqiqətini isbata çalşır. Buna görədir ki, İbn Sina öz dəlilini “siddiqlərin dəlili” adlandır. Ona görə ki, İbn Sina öz tezisində bir başa varlıq üzərindən nəticəyə çatır. Aristotelin tezisində isə müqəddimə olaraq materiya və hərəkət prinsipindən istifadə olunur. Aritotelin metodu daha çox teoloqların metoduna bənzəyir. Teoloqlar da ilk səbəbin varlığını isbat edərkən materiya və onun sonradan yaranma xüsusiyyətini önə çəkirlər. Bundan fərqli olaraq fəlsəfədə birbaşa varlıq üzərindən nəticəyə varılır. Aristotel və İbn Sinanın təqdim etdikləri bu iki metod arasında müəyyən fərqlərin olduğu aydındır. İbn Sinanın metodu daha dərin, eyni zamanda daha az müqəddiməyə ehtiyac duyduğu üçün daha tutarlı hesab olunur. Buna görədir ki, islam fəlsəfəsini yunan fəlsəfəsinin artığı adlandırmaq məlumatsızlıqdan, bəzən isə quru təəssübkeşlikdən savayı bir şey deyildir…